Imbirowy zawrót głowy
Herbata z plasterkiem imbiru wydaje się być nieodłącznym elementem jesiennych i zimowych dni. Choć wielu traktuje to kłącze jako rozgrzewający dodatek, w ziołolecznictwie od dawna zajmuje ważne miejsce. Czy wiesz, że imbir lekarski to jeden z najczęściej wykorzystywanych leków roślinnych na świecie?
Najstarsze informacje o medycznym zastosowaniu imbiru lekarskiego (Zingiber officinale) sięgają starożytnych cywilizacji Azji. Kłącze imbiru było szeroko używane i znane jako panaceum na wiele dolegliwości związanych z trawieniem, krążeniem i układem oddechowym w TCM (Tradycyjnej Medycynie Chińskiej), Ajurwedzie (indyjskim systemie lecznictwa) oraz medycynie Unani. Ta ostatnia to tradycyjny grecko-arabski system lecznictwa oparty na naukach starożytnych lekarzy – Hipokratesa i Galena, rozwinięty i ustrukturyzowany w średniowieczu przez uczonych świata arabskiego i perskiego, w tym słynnego Awicennę (Ibn Sinę). Medycyna Unani praktykowana jest po dziś między innymi w Indiach (obok Ajurwedy), Pakistanie i innych krajach Azji Południowej. Receptury zawierające imbir pojawiają się także w starożytnych manuskryptach Tradycyjnej Medycyny Irańskiej. Wraz z rozwojem szlaków handlowych imbir rozpoczął swoją podróż na zachód. Około 3000 lat temu dotarł do świata śródziemnomorskiego, a w późniejszych wiekach stał się cenioną przyprawą. W I w. n.e. stał się częścią grecko-rzymskiej tradycji medycznej.
Imbir był wysoko ceniony także po upadku Cesarstwa Rzymskiego. W średniowieczu niekiedy używano pieprzu, cynamonu oraz właśnie imbiru jako środka płatniczego do regulowania podatków, czynszów, ceł, a nawet posagów. Z czasem kłącze o charakterystycznym, ostrym smaku rozprzestrzeniło się po całym świecie i do dziś nie straciło na popularności.
Fitochemia imbiru
Zanim przyjrzymy się właściwościom leczniczym imbiru lekarskiego, warto przyjrzeć się samej roślinie. Zingiber officinale to bliski kuzyn kurkumy oraz kardamonu. Używamy jego kłącza – podziemnej łodygi magazynującej substancje czynne. To właśnie w niej znajdują się związki odpowiedzialne za ostry smak imbiru i jego działanie farmakologiczne. Ich różnorodność pozwala wyjaśnić szerokie spektrum działania tej rośliny.
Za charakterystyczny smak i aromat imbiru odpowiada unikalna kompozycja związków czynnych, przede wszystkim gingeroli (w świeżym kłączu), szogaoli (w suszonym kłączu), zingeronu oraz lotnych olejków eterycznych. Dzięki nim imbir wykazuje działanie przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i przeciwdrobnoustrojowe, rozkurczające, przeciwwymiotne, pobudzające wydzielanie śliny i soków trawiennych, pobudzające krążenie obwodowe oraz obniżające ciśnienie. Posiada też właściwości neuroprotekcyjne, pozytywnie wpływa na pamięć oraz cechuje się silnym działaniem antyoksydacyjnym.
Tradycyjne wykorzystanie i współczesne badania.
Od wieków stosowano kłącze imbiru, aby ulżyć w dolegliwościach trawiennych takich jak wzdęcia, odbijanie, kolka jelitowa, niestrawność, nudności. Pomocny bywa także w dolegliwościach związanych z grypą jelitowo-żołądkową. Ponadto tradycyjne ziołolecznictwo zaleca imbir w celu łagodzenia bólu stawów oraz przy objawach grypy i przeziębienia. A w przypadku infekcji i bólu gardła tradycyjnie stosuje się też letni napar do płukania gardła.
Imbir jest też przedmiotem zainteresowań naukowców. Kilka z jego zastosowań znalazło potwierdzenie w badaniach klinicznych.
Nudności
Jednym z nich jest łagodzenie nudności i wymiotów spowodowanych chorobą lokomocyjną, ciążą, chemioterapią oraz pooperacyjnych. Zazwyczaj stosowano kapsułki z dawką 1000 mg suszonego imbiru.
Bóle stawów
Niektóre badania wykazały skuteczność sproszkowanego kłącza imbiru lub ekstraktu w terapii umiarkowanie nasilonego bólu spowodowanego zwyrodnieniem stawów. Badanym podawano między 2500 mg a 4000 mg sproszkowanego imbiru (lub ekwiwalentu w formie ekstraktu) w dawkach podzielonych. W jednym z badań połączono imbir z korzeniem galgantu (alpinii lekarskiej).
Ból miesiączkowy
Kolejnym interesującym zastosowaniem imbiru jest jego zdolność do łagodzenia umiarkowanego, a nawet silnego bólu miesiączkowego (niespowodowanego chorobą). W różnych badaniach wzięto pod uwagę dawki od 750 mg do 2000 mg sproszkowanego kłącza na dobę przez pierwsze trzy, cztery dni miesiączki. W jednym z badań porównawczych okazało się, że 1000 mg imbiru w formie sproszkowanej podzielone na cztery porcje na dobę wykazało skuteczność w łagodzeniu bólu porównywalną z 400 mg ibuprofenu zażywanego cztery razy na dobę.
Alergiczny nieżyt nosa
Imbir był również badany pod kątem łagodzenia objawów alergicznego nieżytu nosa. W randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu Yamprasert i wsp. 80 pacjentów otrzymywało przez 6 tygodni ekstrakt z imbiru w dawce 500 mg dziennie lub loratadynę w dawce 10 mg dziennie. W obu grupach obserwowano poprawę objawów alergicznego nieżytu nosa, a różnica w zmianie całkowitego nasilenia objawów nosowych między grupami nie była istotna statystycznie.
Zastosowanie zewnętrzne
Olejek eteryczny pozyskiwany z kłącza imbiru ma przeciwbólowe, silnie rozgrzewające i przeciwzapalne właściwości, co może być korzystne w łagodzeniu ataków reumatycznych, nerwobóli, migren oraz bólów mięśni po wysiłku. Działa też pobudzająco i energetyzująco oraz może działać jak afrodyzjak. Wykazuje też działanie ujędrniające na tkanki. Z perspektywy tradycji Dalekiego Wschodu, olejek imbirowy pozytywnie wpływa na meridiany jelit oraz czakrę splotu słonecznego.
Z dobrodziejstw olejku imbirowego możemy korzystać w formie masażu, kąpieli lub kompresu. Należy kilka kropli olejku imbirowego rozprowadzić w oleju bazowym i nanieść na skórę lub dodać do wody do kąpieli.
Ważne instrukcje dotyczące kąpieli aromaterapeutycznych
Olejki eteryczne nie rozpuszczają się w wodzie. Wlanie olejku bezpośrednio do wanny sprawi, że będzie on pływał po powierzchni wody w postaci nierozcieńczonych kropli, co przy kontakcie ze skórą może wywołać podrażnienia.
Aby bezpiecznie przygotować kąpiel aromaterapeutyczną, olejek eteryczny należy wcześniej połączyć z tzw. emulgatorem.
Najlepsze emulgatory:
- Olej bazowy / pielęgnacyjny (najlepsza opcja):
Pomieszaj 5–10 kropli olejku eterycznego z 1–2 łyżkami oleju (np. z migdałów, jojoba, oliwy z oliwek lub oleju arganowego). Olej stworzy powłokę ochronną i nawilży skórę.
- Mleko lub śmietanka (dzięki zawartości tłuszczu):
Wlej 5–10 kropli olejku do szklanki pełnotłustego mleka lub słodkiej śmietanki i wymieszaj przed wlaniem do wanny.
- Miód
Wymieszaj 5–10 kropli olejku z 2–3 łyżkami płynnego miodu.
Zasady bezpiecznej kąpieli aromaterapeutycznej:
- Dawkowanie: Dla osoby dorosłej standardowa dawka na pełną wannę to 5 do 10 kropli olejku (dla olejku imbirowego lepiej zacząć od 3–5 kropli, gdyż ma silne działanie rozgrzewające).
- Moment dodania: Wlej przygotowaną mieszankę pod sam koniec napełniania wanny i wymieszaj wodę ręką. Jeśli dodasz olejek na początku, gorąca para wodna sprawi, że cenne substancje zapachowe odparują, zanim wejdziesz do wody.
- Czas trwania: Optymalna kąpiel powinna trwać około 15–20 minut.
- Temperatura wody: Woda powinna być ciepła, ale nie gorąca (ok. 36-38°C)
Przetwory i ich zastosowanie
Napar z kłącza imbiru
- do płukania gardła
- dla pobudzenia trawienia
Łyżeczkę kłącza zalej szklanką wrzącej wody i zaparzaj pod przykryciem przez około 15 minut. Pij dwa razy dziennie po pół szklanki. Do płukania gardła stosuj po ostudzeniu.
Odwar z kłącza imbiru
- do stosowania przy niestrawności,
- w stanach gorączkowych
- dla poprawy krążenia.
1,5 łyżeczki drobno pokrojonego kłącza zalej szklanką zimnej wody i doprowadź do wrzenia. Gotuj przez 10 minut na wolnym ogniu, po czym odstaw na 15 minut. Pij dwa razy dziennie po pół szklanki.
Macerat ze świeżego kłącza
Zetrzyj na tarce jedną łyżkę świeżego kłącza, zalej szklanką ciepłej wody i wypij po 20 minutach. Zażywaj 2-3 razy dziennie przy „jelitówkach” oraz przeroście grzybów Candida.
Miodek imbirowo-kurkumowy
Wymieszaj 1 łyżeczkę suszonego kłącza imbiru, 2 łyżeczki propolisu 10%, 1 łyżkę mielonego kłącza kurkumy i 200 g miodu. Zażywać 1 łyżeczkę 3 razy dziennie.
Na ból ucha
Kilka kropli oliwy wymieszaj ze szczyptą kurkumy oraz trzema kroplami soku ze świeżego imbiru. Miksturą nasącz watę i włóż do ucha. Zmieniaj opatrunek 3 razy dziennie.
Bezpieczeństwo stosowania
Nie wykazano dotąd wielu istotnych klinicznie interakcji imbiru z lekami, jednak istnieją dane sugerujące możliwość nasilenia działania przeciwzakrzepowego. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe powinny zachować ostrożność i skonsultować stosowanie większych dawek imbiru z lekarzem. Imbir może wpływać na stężenie glukozy oraz obniżać ciśnienie krwi. W związku z tym osoby biorące leki przeciwcukrzycowe i hipotensyjne powinny zachować ostrożność.
Stosowanie imbiru jest przeciwwskazane w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy oraz kamicy żółciowej.
Na zakończenie
Choć imbir nie służy już do płacenia ceł i podatków, jego rozgrzewająca siła nadal jest na wagę złota. Korzystajmy z Maha-Aushadhi – „wielkiego lekarstwa”, jak nazywano imbir w starowedyjskich i wczesnoajurwedyjskich pismach.
Bibliografia
- Jemioła B., Co radzą zioła?,Biały Wiatr, Rzeszów, 2024.
- Lavabre M., Olejki eteryczne w aromaterapii,Zielone Wydawnictwo, Kraków, 2024.
- Newman Kara, The Secret Financial Life of Food.From Commodities Markets to Supermarkets, Columbia University Press, New York, 2013.
- Senderski M., Zioła. Praktyczny poradnik o ziołach i ziołolecznictwie. Wydawnictwo K.E. Liber, Warszawa, 2009.
- Touwaide A, Appetiti E. Knowledge of Eastern materia medica (Indian and Chinese) in pre-modern Mediterranean medical traditions: a study in comparative historical ethnopharmacology. Journal of Ethnopharmacology, 2013 Jul 9;148(2):361-78. doi: 10.1016/j.jep.2013.03.068.
- Tuszyński K. (red.), Fitoterapia w praktyce.Wydawnictwo Farmaceutyczne, Kraków, 2022.
- Yamprasert R, Chanvimalueng W, Mukkasombut N, Itharat A. Ginger extract versus Loratadine in the treatment of allergic rhinitis: a randomized controlled trial. BMC Complement Med Ther. 2020 Apr 20;20(1):119. doi: 10.1186/s12906-020-2875-z. PMID: 32312261; PMCID: PMC7171779.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady medycznej.
